آشنايى كامل داشتند ، و كشتيهاى آنها نه تنها در طول سواحل ، بلكه مستقيما از عربستان به هندوستان رفت‌وآمد مىكرد . آنها با راههاى دريايى مختلفى كه بين خليج‌فارس و درياى چين قرار داشت آشنايى پيدا كرده و آنها را « هفت دريا » خوانده و به هر يك نام خاصى داده بودند . آنها همچنين از عدن تا شرق افريقا و نقطهء دوردستى چون سوفالا در جنوب ، پيش مىرفتند ، و در درياهاى سرخ ، مديترانه ، سياه و خزر ، و نيز در چندين رودخانهء قابل كشتيرانى مانند نيل و سند ، آزادانه رفت‌وآمد مىكردند . با اينكه كشتيهاى آنها در قياس با كشتيهاى چينى كوچك بود ، و اقيانوس هند نهنگ فراوان داشت ، مسافرتهاى دور و دراز و مخاطره‌آميز خود را با شهامت و بردبارى انجام مىدادند . آنها از نقشه‌هاى دريايى ( رهنامه‌ها و دفاتر ) استفاده مىكردند . مسعودى « 1 » از چندين ناخدا كه خود مىشناخته و همچنين از ملّاحان مجرّب اقيانوس هند نام مىبرد . مقدسى « 2 » نيز از ملّاح و بازرگان مجرّبى ياد مىكند كه با او دربارهء شكل اقيانوس هند مشورت كرده است . احمد بن ماجد « 3 » از رهنامهء كهنى ياد مىكند كه محمد بن شادان ، سهل بن ابّان ، و ليث بن كهلان ( كه در اواخر قرن سوم مىزيسته‌اند ) تدوين كرده بودند ، ولى آنان را بسيار ضعيفتر از حد متعارف مىداند . « 4 » از آنجا كه هيچيك از اين راهنماهاى دريايى در دست نيست ، ارزيابى واقعى كمكى كه همين نخستين دريانوردان مسلمان به جغرافياى دريانوردى كرده‌اند غير ممكن است . همراه با دريانوردى مسلمانان ، بازرگانى آنان نيز توسعه پيدا كرد .

--> ( 1 ) . مروج ، ج 1 ، ص 233 - 234 ( 2 ) . ص 10 - 11 ( 3 ) . - دنبالهء مطالب ( 4 ) . Hourani , ArabSeafaring , 107 - 8